//////

NA TLE BANALNYCH KOMPILACJI

Na tle tych banalnych kompilacji wyróżnia się korzystnie kilka pozycji. Francuski zbiór rycin kostiumowych, wydany przez Jean Jacąues Boissarda z 1581 r., nie zawiera żadnych powtórzeń, daje aktualne modele ubiorów używanych we Francji i dobrze opracowane włoskie ubiory z uwzględ­nieniem nawet karnawałowych masek weneckich. Ostatnim zbiorem wydanym w XVI w., posiada­jącym wartość źródłową, są ryciny w dziele Cesarego Vecellia. Wydanie z 1590 r. zawiera 418 drzewo­rytów podzielonych na grupy z kostiumami różnych narodów i komentarzami opracowanymi po włosku i po łacinie. W tym dziele pojawia się już próba historycznego podejścia do tematu z wyzy­skaniem dawniejszych zabytków sztuk

MALOWANE PORTRETY

Malo­wane olejno portrety dają pojęcie o barwie, rodzaju tkanin i kompozycji ornamentu. Wizerunki wykonane zwykle w subtelnie modelowanym profilowym ujęciu, zawierają wiele cennych dla kostiumologii szczegółów, często dokładnie datowanych. W portretach XVI w. wykonanych w różnych technikach malarskich, w grafice i rzeźbie, występuje zawsze odzież odświętna środowiska mieszczańskiego, a reprezentacyjne ubiory przekazują nam portrety dworskie. Mało stosunkowo w zabytkach sztuki pozostało przykładów odzieży codziennej, użytkowej, używanej do pracy lub no­szonej zwykle w domu. Częściowe uzupełnienie dają kompozycje osnute na tematach rodzajowych, religijnych, a nawet mitologicznych, w których bohaterowie akcji noszą różne typy odzieży współ­czesnej, nawet i domowej.

FORMA REDAGOWANIA INWENTARZY

Forma redagowania inwentarzy ruchomości jest bardzo zbliżona w układzie i stylizacji. Tak w miastach zachodnich, jak i w Polsce pisarze miejscy posługiwali się podobnym schematem przy opisywaniu odzieży i przedmiotów należących do całości stroju. Ze­stawienia szczegółów ze źródeł pisanych zyskują swą właściwą wartość jednak dopiero w połączeniu z materiałem ikonograficznym. Zbieranie suchych wzmianek i nazw ubiorów nie związanych ze ściśle określoną formą ubioru, wydobytych z dużej ilości przejrzanych tekstów archiwalnych, bez podania stanu majątkowego właściciela ubiorów, stanowi materiał martwy, bez większej wartości dla studiów kostiumologicznych. Materiały ikonograficzne, które wobec nielicznych tylko zachowanych ubiorów oryginalnych stanowią najważniejsze źródło do poznania stylu ubiorów, są w okresie renesansu bardzo bogale.

DUŻO WIADOMOŚCI O TKANINACH

W dawniejszej literaturze kostiumologicznej chętnie przytaczano duże ustępy z literatury moralizatorskiej, które stanowiły tło historyczno-oby- czajowe, potrzebne do scharakteryzowania epoki. W połączeniu z wybranymi inwentarzami boga­tych patrycjuszy lub magnatów cytaty z tekstów odnoszące się do bogactwa tkanin i akcesoriów dawały nieprawdziwy obraz mody renesansu. Korzystający z tych opracowań artyści XIX w. powta­rzali w swych kompozycjach na tematy historyczne styl malowniczych ubiorów, nie oparty jednak na prawdzie historycznej, zbyt jednolity w przepychu tkanin i zdobienia. Dużo wiadomości o tkaninach używanych na ubiory, o barwach i rodzajach sukna i tkanin jed­wabnych podają inwentarze spisywane wraz z innymi ruchomościami po śmierci właściciela.

CENY WŁOSKICH TKANIN W POLSCE

Ceny włoskich tkanin przywożonych do Polski tą drogą kształtowały się do wysoko tak że ustawy miejskie dopuszczały dla mieszczki średnio zamożnej noszenie tylko ozdob­nych jedwabnych szczegółów i obszyć z adamaszku i aksamitu przy sukniach uszytych w całoś z tkaniny wełnianej. Ustawy miejskie skierowane przeciw zbytkowi ukazywały w Polsce od prawdopodobnie nie osiągały większych rezultatów, gdyz ponawiano je w latach 137,1468 Oprócz zakazów odnoszących się do tkanin i klejnotów, powtarzanych w podobnym brzm,en,u w każdej ustawie, ważny jest wydany w 1495 r. zakaz naśladowama przez mieszczaństwo .Zainteresowanie ubiorem i wyglądem zewnętrznym człowieka renesansu przyczyniło się do na­gromadzenia bogatych źródeł pisanych odnoszących się do ówczesnych ubiorów.

SUKNIE KOBIECE

Suknie kobiece, które widzimy na zabytkach sztukj w XV w., dość rzadko w dziełach sztuki przedstawione bez okrycia, utrzymały jeszcze przed połową stulecia dawny krój z klinami, wstawionymi od wyso­kości bioder ku dołowi: są to ubiory kobiece, które służyły również do codziennego użytku . Znane były w Polsce okrycia typu houppelande z workowymi rękawami . Zarówno w pierwszej, jak i w drugiej połowie XV w. powszechne w polskiej modzie było okrywanie głowy zamężnej kobiety płócienną chustą. Chusty kobiece z XV w. to prostokątne odcinki płótna o różnej wielkości; chust większych używano jako Zawojów na głowie, mniejsze zaś chusty dodawano dla okrycia policzków i szyi.

OPIS TKANIN

Według wzmianek polskich autorów z XVI w. (zebranych przez Stanisława Kota w jego studium na temat kultury polskiej w- okre­sie renesansu) moda wschodnia rozwinęła się najwcześniej na kresach i przenikała z wolna w głąb kraju. Drobne szczegóły w ubiorach na płaskorzeźbach skrzydeł Ołtarza Mariackiego są jednak ważnym przy­czynkiem do ustalenia wczesnego początku wpływów wschodnich na ubiory polskie. Dalszym dowodem takiego sposobu zapinania ubiorów, stosowanego w Polsce nawet w sukniach kobiecych w 2. poł. XV w., jest ubiór królowej Zofii (zmarłej w 1461 r.), czwartej żony Władysława Jagiełły.Opis tkanin znalezio­nych po otwarciu grobu, opublikowany przez Leonarda Lepszego, wspomina o. ubiorze królowej zapiętym od szyi do pasa na 7 guzów z dwustronnymi pętlicami, o długości po 4 cm z każdej strony srebrnego guza.

MAŁO WIDOCZNE FIGURKI

Mało nawet widoczne z daleka figurki w predelli i niewielkie posążki stojące na archiwolcie środkowej części ołtarza mają współczesne ubiory, oddane ze wszystkimi drobnym iszczegółami- Są to zapewne przykłady męskiej odzieży użytkowej, noszonej w Krakowie w najbliższym otoczeniu mistrza. Do tej grupy należy krótki ubiór męski rodzaju doublet, zwykle niewidocz­ny pod okrywającym go w całości lek­kim płaszczem . Gładko przylegający podwatowany ubiór połączony jest przy pomocy wiązadeł ze spodniami, które zarazem podtrzymuje. Drugi przykład doublet z kołnierzem pikowanym pio­nowo (dla usztywnienia) widoczny jest w scenie Pojmania. Charakterys­tyczna forma rękawów, w górze kulis­tych, należała do spodnich ubiorów no­szonych w modzie flamandzko-francu­skiej i włoskiej już w pierwszej połowie XV w. aż do końca stulecia.

UBIORY I AKCESORIA

Ozdobny kapelusz z dużym futrzanym obszyciem można zauważyć często na polskich zabytkach malarstwa z 1. poł. XV w. , zarówno w stroju rycerskim, jak i w odzieży cywilnej, ale tylko u osób znacznych. W drugiej połowie stulecia główka tego kapelusza z futrem jest wysoka, zdo­biona u szczytu jak we francuskim chapeau de parement .Najcenniejszym źródłem ikonograficznym w zakresie ubiorów z 2. poł. XV w. jest wielki ołtarz w kościele NPMarii w Krakowie, dzieło Stwosza, wykonane w latach 1477—1489. Głów’ną kom­pozycją w Ołtarzu Mariackim jest Zaśnięcie NPMarii, na skrzydłach zaś ruchomych i stałych umieszczone są w płaskorzeźbach kompozycje, które zawierają wiele współczesnych ubiorów akcesoriów.