KOSZULE KOBIECE

ub401

Portrety Holbeina ukazują dokładnie szczegóły zdobienia delikatnym haftem rękawów koszul na mankietach. Do koszul kobiecych szyto zwykle kilka par rękawów przeznaczonych do zmiany po zabrudzeniu. W portretach królowej Jane Seymour (około 1536 r.) i Katarzyny Howard (około 1540 r.) dokładnie można zauważyć wykonanie na mankietach koszuli ornamentu w typie ricamo a trapunto – ściegu przed igłą i haftu płaskiego najczęściej czarnej barwy, zestawienia technik haftu używanego wówczas w całej Europie do zdobienia W  portretach dam angielskich oprócz kapturków według mody lokalnej angielskiej można spotkać również okrycia głowy w typie francuskim, znacznie korzystniejsze dla urody kobiecej, połączone z cienkim batystowym czepeczkiem wiązanym pod szyją.

NA WZÓR SYRYJSKI

t-kbbpIMG_3366Camilla

Ubiory te, no­szące nazwę alla Soriana, tj. na wzór syryjski, są bardzo bliskie polskim żupanom z pierwszej połowy XVI w. Zapinane są na drobne guziczki, ujęte miękkim jedwabnym pasem, spod którego na rapciach zwisała czasem wschodnia szabla; nałożona na nie szuba miała na sposób wschodni długie dekoracyjne rękawy . Ubiory zapinane na pętlice z guzami noszono czasem w Wenecji z zachodnią krótką pelerynką. Oprócz kroju i guzów weneckich wschodni charakter ubiorów podkreślały nazwy przyjęte z Turcji, jak ca/etan lub zamberlucco dla stroju z rękawami.Na ubiorach weneckich senatorów wzorowany był uroczysty strój rektora scholarów uniwersytetu w Padwie.

DUŻO WIADOMOŚCI O TKANINACH

W dawniejszej literaturze kostiumologicznej chętnie przytaczano duże ustępy z literatury moralizatorskiej, które stanowiły tło historyczno-oby- czajowe, potrzebne do scharakteryzowania epoki. W połączeniu z wybranymi inwentarzami boga­tych patrycjuszy lub magnatów cytaty z tekstów odnoszące się do bogactwa tkanin i akcesoriów dawały nieprawdziwy obraz mody renesansu. Korzystający z tych opracowań artyści XIX w. powta­rzali w swych kompozycjach na tematy historyczne styl malowniczych ubiorów, nie oparty jednak na prawdzie historycznej, zbyt jednolity w przepychu tkanin i zdobienia. Dużo wiadomości o tkaninach używanych na ubiory, o barwach i rodzajach sukna i tkanin jed­wabnych podają inwentarze spisywane wraz z innymi ruchomościami po śmierci właściciela.

CENY WŁOSKICH TKANIN W POLSCE

Ceny włoskich tkanin przywożonych do Polski tą drogą kształtowały się do wysoko tak że ustawy miejskie dopuszczały dla mieszczki średnio zamożnej noszenie tylko ozdob­nych jedwabnych szczegółów i obszyć z adamaszku i aksamitu przy sukniach uszytych w całoś z tkaniny wełnianej. Ustawy miejskie skierowane przeciw zbytkowi ukazywały w Polsce od prawdopodobnie nie osiągały większych rezultatów, gdyz ponawiano je w latach 137,1468 Oprócz zakazów odnoszących się do tkanin i klejnotów, powtarzanych w podobnym brzm,en,u w każdej ustawie, ważny jest wydany w 1495 r. zakaz naśladowama przez mieszczaństwo .Zainteresowanie ubiorem i wyglądem zewnętrznym człowieka renesansu przyczyniło się do na­gromadzenia bogatych źródeł pisanych odnoszących się do ówczesnych ubiorów.

MAŁO WIDOCZNE FIGURKI

Mało nawet widoczne z daleka figurki w predelli i niewielkie posążki stojące na archiwolcie środkowej części ołtarza mają współczesne ubiory, oddane ze wszystkimi drobnym iszczegółami- Są to zapewne przykłady męskiej odzieży użytkowej, noszonej w Krakowie w najbliższym otoczeniu mistrza. Do tej grupy należy krótki ubiór męski rodzaju doublet, zwykle niewidocz­ny pod okrywającym go w całości lek­kim płaszczem . Gładko przylegający podwatowany ubiór połączony jest przy pomocy wiązadeł ze spodniami, które zarazem podtrzymuje. Drugi przykład doublet z kołnierzem pikowanym pio­nowo (dla usztywnienia) widoczny jest w scenie Pojmania. Charakterys­tyczna forma rękawów, w górze kulis­tych, należała do spodnich ubiorów no­szonych w modzie flamandzko-francu­skiej i włoskiej już w pierwszej połowie XV w. aż do końca stulecia.

UBIORY I AKCESORIA

Ozdobny kapelusz z dużym futrzanym obszyciem można zauważyć często na polskich zabytkach malarstwa z 1. poł. XV w. , zarówno w stroju rycerskim, jak i w odzieży cywilnej, ale tylko u osób znacznych. W drugiej połowie stulecia główka tego kapelusza z futrem jest wysoka, zdo­biona u szczytu jak we francuskim chapeau de parement .Najcenniejszym źródłem ikonograficznym w zakresie ubiorów z 2. poł. XV w. jest wielki ołtarz w kościele NPMarii w Krakowie, dzieło Stwosza, wykonane w latach 1477—1489. Głów’ną kom­pozycją w Ołtarzu Mariackim jest Zaśnięcie NPMarii, na skrzydłach zaś ruchomych i stałych umieszczone są w płaskorzeźbach kompozycje, które zawierają wiele współczesnych ubiorów akcesoriów.

MODA CZEPCÓW PŁÓCIENNYCH

Oprócz Śląska moda czepców płócien­nych z gęstym fryzowanym wałkiem z fal­banek objęła swym zasięgiem Wielkopol- skę; występuje tam w stroju żony funda­tora fresków w Lądzie nad Wartą, wy­konanych w 1369 r. W zabytkach kra­kowskich spotykamy czepiec na popiersiu kobiecym na zworniku sklepienia tzw.Sali Hetmańskiej. Typowy czepiec i suknię z ciężkim pasem z zaginionego nagrobka Eufemii Bor- kowej, stolnikowej sandomierskiej, zachował rysunek Cerchy . Najlepiej widoczny jest Kru- sełer na srebrnej hermie św. Marii Magdaleny, ufundowanej w 1370 r. przez Kazimierza Wielkiego dla kościoła w Stopnicy. Moda obcisłych ubiorów męskich dochodzących do kolan powtarza się wielokrotnie wraz z nisko zawieszonymi metalowymi pasami na zabytkach rzeźby w okresie panowania króla Kazimierza Wielkiego.

PŁASZCZE PODSZYTE LEKKIM FUTREM

Takie płaszcze (korzno), obszyte na brzegach złotą krajką, w porze zimowej pod­szyte lekkim futrem drobnych zwierząt, należą do schematu ogólnoeuropejskiej odzieży dworskiej, opartei na wzorach bizantyńskich lub też jeszcze późnoantycznych. Na ustalenie się kroju i zdobienia takiej odzieży u wschodnich sąsiadów Polski na Rusi Kijowskiej miały wpływ przesyłane kniaziom ruskim dary z dworu cesarzy bizantyńskich. W X w. cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta ustalił, że odzież przesyłana w darze z Bizancjum dla władców plemion barbarzyńskich mus, byc krótsza i mniej ozdobna od reprezentacyjnych strojów cesarskich noszonych w Konstantynopolu W po­darunkach, przesyłanych z Konstantynopola dla różnych książąt i władców, m. m. dla kniaziów ruskich oprócz gotowych ubiorów i klejnotów duże znaczenie miały tkaniny jedwabne i złotohte, znane na Rusi pawołoki.

ZARYS MODNEJ FRYZURY

Ubiory kobiece w Niemczech przyjmowały w I. poł. XV w. wszelkie modne we Francji i Flandrii szczegóły kroju rękawów, natomiast w kształcie czepców widoczne są pewne różnice. W po­czątkach XVI w. utrzymywały się w Niemczech jeszcze czepce w typie Krusełer , dostosowane układem falbanek do zarysu modnej fryzury. W drugiej połowie XV w. wiele szczegó­łów mody flamandzko-francuskiej, z wyjątkiem wysokiego hennin, przeszło do Niemiec. Świadczą o tym szczegóły z malarstwa Wolgemuta i innych malarzy szkoły niemieckiej. Przy czepcach moda niemiecka dodawała duże ilości białych chust otaczają­cych policzki.

UBIÓR WIERZCHNI CYWILNY

Ubiór wierzchni cywilny tej długości zwany był Lendner , a gdy był nałożony na kolczugę, nosił nazwę Wappenrock lub Ritterrock (francuska nazwa cotte d’ar mes). W 2. poł. XIV w. obydwa rodzaje ubioru, cywilny Lendner i rycerski Wappenrock lub Wajfenrock, uległy tak znacznemu skróceniu, że pas znalazł się na samym brzegu u dołu ubioru. Niemiecki Wappenrock był często grubo przeszywany na wacie, z widocznymi pręga­mi wgłębionymi od ściegów, i mógł mieć dekorację heraldyczną lub wyszytą impresę z osobistym godłem rycerza. Wappenrock przeszywany na wacie miał pokrycie z barwnej tkaniny jedwabnej wysokiej jakości bądź też z sukna, natomiast użytkowy i noszony pod kolczugą kaftan watowany miał pokrycie tylko z płótna lub bawełnia­nej tkaniny z osnową lnianą, tzw. barchent, który mógł być barwiony.

STRÓJ W ŻYCIU OBOZOWYM

skan1385997734slider1

Pewną część tych rysunków można uważać za swobodną parafrazę artystów na temat fantazyjnej mody żołnier­skiej. W kompozycjach ubiorów landsknechtów, które miały duży wpływ na modę niemiecką, trwającą jeszcze w XVII w. także w innych krajach zachodniej Europy, zaznacza się asymetria w rozcinaniu powierzchni tkaniny, w ułożeniu tzw. schlitzów skośnych i pionowych i łączeniu odrębnych barw w różnych częściach ubioru. Odzież tak sporządzona z sukna była niepraktyczna i szybko niszczyła się w życiu obozowym, dlatego na wielu rycinach przedstawiających żołnierzy niemieckich często widać urwaną jedną nogawkę spodni ze zwisającymi strzępami.

BEZ RYSUNKU NA PŁÓTNIE

pobrane

Motywy były wyszyte bez rysunku na płótnie; jedy­nie  dla zachowania jednakowej długości ście­gów kontrolowano liczbę nitek wątku lub osnowy płótna. W opisach bielizny wymienia się w We­necji ozdoby ażurowe, pasy ozdobnej me- rezki powstałej po wyciągnięciu (punto tira- to) nitek wątku  lub po wycięciu części nitek osnowy i zastąpieniu ich zasnu­waniem gwiaździstymi motywami ornamen­tów(punto tagliato; w coraz szerzej projektowanych szlakach . Opisane techniki były również wschodniego pocho­dzenia i dały początek koronkom szytym, wykonywanym ściegiem dzierganym.. Niezliczone ilości wa­riantów motywów reticełli można odszukać na portretach od połowy XVI w. na krezach i kołnierzach z koronki szytej.

DLA NADANIA AUTORYTETU

pobrane (1)

Nie wszystkie rodzaje biżuterii kobiecej, o której wspo­minają ustawy przeciwzbytkowe wydawane w Polsce.  Dla nadania sobie autorytetu lekarze nosili stale takie ubiory, prawników obowiązywały one tylko przy wystąpieniach w sądzie. W rycinach Cesarego Vece ia uwzględnione zostały również charakterystyczne ubiory galerników i ubogich tragarzy .Pomimo zmian w modzie ogólnoeuropejskiej utrzymywały się tradycyjne ubiory weneckich urzęd­ników prawie bez zmian jeszcze przez cały wiek XVII – w okresie powolnego gaśmęcia dawnego blasku potęgi i zamożności republiki aż do jej upadku w ostatnich latach XVIII w.W weneckich ubiorach kobiecych cechowała modę lokalną oryginalność i długie utrzymywanie się tradycyjnych odmian sukni. Najwyższy stopień wspaniałości stroju obowiązywał dogaressę i jej otoczenie w czasie uroczystości często odbywających się w Wenecji.

POSIADANIE DUŻEJ ILOŚCI BIŻUTERII

pobrane (2)

Ograniczenia narzucane średnio zamoznemu mieszczaństwu me były zwykle respektowane w ubiorach odświętnych, a w ubiorach codziennych przeważało – zarowno u mężczyzn, jak i u kobiet — użycie sukna i tka­nin wełnianych w ciemnych barwach, a także dużej ilości futra przeznaczonego do podszycia ciepłej odzieży. Dochodziły również do Polski modne na Zachodzie lżejsze rodzaje tkanin weł­nianych, jak haras. W miastach polskich przyjął się rozpowszech­niony w średniowieczu zwyczaj lokowania zysków z przedsiębiorstwa lub warsztatów w zakupywa­nych cennych klejnotach. Posiadanie przez kobiety z rodów patrycjuszowskich dużej ilości biżuterii, naszyjników, złotych pierścieni oraz ciężkich ko­biecych pasków srebrnych i pozłacanych, a także lśniących od szlachetnych kamieni zapon na czep­cach miało świadczyć o zamożności i kwitnącym stanie przedsiębiorstwa lub warsztatu męża.

ROZKWIT WENECJI

pobrane (3)

Największy rozkwit Wenecji jako potęgi handlowej przypada na okres średniowiecza, gdy utrzymy­wała stosunki handlowe z Cesarstwem Bizantyńskim i posiadała kantory kupieckie na Bliskim Wschodzie. Po zdobyciu Konstantyno­pola przez Turków w 1453 r. kontakty z tym miastem zostały utrudnione, natomiast rozwinęły się weneckie placówki handlowe w Syrii i w Egipcie. W XVI w. pomimo rosnącej konkurencji w handlu morskim wenecki handel wschod­nimi towarami utrzymywał jeszcze daw­ny poziom. Na słynnych targach we­neckich w okresie święta Wniebowstą­pienia panował ogromny napływ towa­rów, poszukiwanych w całej Europie, jak korzeni wschodnich, barwników, bawełny, luksusowych tkanin jedwab­nych egipskich i syryjskich.

KOLEKCJA UBIORÓW

pobrane (4)

W ten sposób powstała kolekcja ubiorów przywiezionych z podróży, należąca do sekretarza poselstwa cesarskiego Stefana Prauna, który udawał się do Turcji jadąc tam przez Węgry w 1569 r i sprawił sobie wówczas strój węgierski, w jakim dał się portretować z czekanem w ręce. Na pielgrzymkę do Jerozolimy Praun sprawił ubiór pielgrzyma, przy innej okazji pobytu na dworze cesarskim dał sobie uszyć strój dworski według mody hiszpańskiej. Zachowane obecnie w muzeum w Norymberdze ubiory Stefana Prauna stanowią jedynie część dawnego zasobu jego garderoby, związaną z kilkoma znanymi epizodami ruchliwego jego życia. Dyplomaci w XVI w. otrzymy­wali też reprezentacyjne ubiory w czasie sprawowania swego poselstwa na dworach zagranicz­nych.

W WENECJI I W PADWIE

pobrane (5)

Łatwo było również spotkać w Wenecji i w Padwie polską i węgierską szlachtę, przebywającą tam w celach turystycznych lub dla studiów uniwersyteckich, więc i ryciny polskiego i węgierskiego ubioru są po­prawne w szczegółach. Okres powodzenia wydawnictw z rycinami kostiumowymi kończy się około 1600 r. Zainteresowanie nabywców osłabło tak dalece, że w XVII w. ukazywały się już tylko ryciny ograniczone do pewnego typu ubiorów, np. szlacheckich lub mieszczańskich, albo należących do iedneeo tylko, ściśle określonego regionu.W XVI w przyjął się zwyczaj, że podróżny, a zwłaszcza dyplomata, w czas.e podroży po obcych krajach dostosowywał swój strój do wody środowiska, w którym przebywał (wyjątek pod tym wzglę­dem stanowili w XVI w. zwykle Polacy, którzy lub/ii imponować obcym oryginalnością i bogactwem swych ubiorów.